પુણ્યતિથિ : પાલનપુરના અંતિમ પ્રજાવાત્સલ્ય શાસક - હીઝ હાઈનેસ નવાબ સાહેબ શ્રી તાલેમહંમદ ખાન

 

પુણ્યતિથિ : પાલનપુરના અંતિમ પ્રજાવાત્સલ્ય શાસક - હીઝ હાઈનેસ નવાબ સાહેબ શ્રી તાલેમહંમદખાન

ઉત્તર ગુજરાતની ઐતિહાસિક ધરા પર જ્યારે પાલનપુર રજવાડાનું નામ લેવાય છે, ત્યારે તેની સાથે ગૌરવ, સંસ્કૃતિ, રાજકીય શિસ્ત અને પ્રજાવત્સલ્યની એક સમૃદ્ધ પરંપરા પણ જોડાઈ આવે છે. આ પરંપરાને સર્વોત્તમ ઊંચાઈએ પહોંચાડનાર શાસકોમાં હીઝ હાઈનેસ નવાબ તાલેમહંમદ ખાનનું સ્થાન અતિ વિશિષ્ટ ગણાય છે. પાલનપુર સ્ટેટના ૨૯મા અને અંતિમ શાસક તરીકે તેમણે માત્ર રાજગાદી સંભાળી નહોતી, પરંતુ સમયના પ્રવાહને સમજીને પ્રજાના કલ્યાણ, શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ અને આધુનિક વિકાસને નવી દિશા આપી હતી.

૭ જુલાઈ ૧૮૮૩ના રોજ પાલનપુરના રાજગઢી મહેલમાં જન્મેલા તાલેમહંમદ ખાનજી બાળપણથી જ તેજસ્વી, સંસ્કારી અને દુરંદેશી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા. તેમના પિતા નવાબ શેરમહંમદ ખાનજી હતા અને રાજવી પરંપરામાં ઉછર્યા હોવા છતાં તેઓ માત્ર શાહી વૈભવમાં મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. પાલનપુર, મુંબઈ અને દેહરાદૂનની ઇમ્પીરીયલ કેડેટ કોર્પ્સમાં મેળવેલા શિક્ષણે તેમના વ્યક્તિત્વમાં શિસ્ત, વહીવટી સમજણ અને આધુનિક વિચારધારાનો ઉમેરો કર્યો હતો. બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન પણ તેમની વહીવટી કુશળતા અને સંતુલિત સ્વભાવને કારણે તેમને વિશેષ માન મળતું હતું. દિલ્હી દરબારમાં મળેલા સિલ્વર મેડલો અને ૧૩ તોપોની સલામી તેમનાં રાજકીય પ્રતિષ્ઠાના જીવંત પુરાવા છે.

રાજગાદી પર બિરાજમાન થવાના ઘણાં પહેલાંથી જ તેઓ જાહેર જીવન અને વહીવટ સાથે જોડાઈ ગયા હતા. ૧૯૦૪માં પ્લેગ જેવી ગંભીર મહામારી દરમિયાન તેમણે રાહતકાર્યમાં આગેવાની લીધી હતી. ત્યારબાદ ૧૯૧૨માં તેમને પાલનપુર સ્ટેટના મુખ્ય પ્રશાસક તરીકે જવાબદારી સોંપવામાં આવી. આ સમયગાળામાં તેમણે પ્રજાના પ્રશ્નોને નજીકથી સમજ્યા અને શાસનને માત્ર સત્તા નહીં પરંતુ જવાબદારી તરીકે સ્વીકાર્યું. ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૮ના રોજ ગાદી સંભાળ્યા બાદ પાલનપુરમાં આધુનિક વહીવટ અને પ્રજાકલ્યાણના નવા અધ્યાયની શરૂઆત થઈ હતી.

નવાબ તાલેમહંમદ ખાનની સૌથી વિશેષ બાબત એ હતી કે તેઓ માત્ર રાજવી નહોતા, પરંતુ એક અભ્યાસુ ઇતિહાસકાર અને ગુજરાતી ભાષાના પ્રેમી પણ હતા. રાજગાદી પર બેસતાં પહેલાં તેમણે “પાલનપુર રાજ્યનો ઇતિહાસ” નામે ગુજરાતી ભાષામાં પુસ્તક લખ્યું હતું. ચારણોના ચોપડા, લોકવાયકાઓ અને પર્શિયન દસ્તાવેજોના અભ્યાસ દ્વારા તેમણે પોતાના રાજ્યના ઇતિહાસને દસ્તાવેજીકૃત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ કાર્ય માત્ર સાહિત્યપ્રેમ નહીં, પરંતુ પોતાની ધરતી અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યેના અખંડ લગાવનું પ્રતિબિંબ હતું.

તેમનું વ્યક્તિગત જીવન પણ સમયથી ઘણું આગળ ગણાય એવું હતું. તેમના લગ્નજીવનમાં ભારતીય પરંપરા અને વૈશ્વિક વિચારધારાનો અનોખો સમન્વય જોવા મળે છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની મૂળ વતની જોન ફેલ્કીનર (જહાંઆરા) સાથેના તેમના લગ્ન તે સમય માટે અસાધારણ અને પ્રગતિશીલ માનવામાં આવતા હતા. લગ્ન બાદ બેગમ જહાનઆરાએ ભારતીય સંસ્કૃતિ, સાડી અને સ્થાનિક પરંપરાઓને હૃદયપૂર્વક અપનાવી લીધી હતી. આ ઘટના પાલનપુરના રાજવી દરબારની ઉદારતા અને વિશ્વદર્શનને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે.

તાલેમહંમદ ખાનના શાસનકાળ દરમિયાન પાલનપુર વિકાસ અને આધુનિકીકરણ તરફ ઝડપથી આગળ વધ્યું. રમતગમત અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપીને તેમણે પાલનપુરને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ અપાવી. પ્રજાની આર્થિક સગવડ માટે બેંકિંગ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો તેમનો નિર્ણય તે સમય માટે અત્યંત દૂરંદેશી હતો. પાલનપુરમાં બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની શાખા શરૂ થવી માત્ર એક નાણાકીય ઘટના નહોતી, પરંતુ આર્થિક પ્રગતિના નવા યુગની શરૂઆત હતી. શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ તેમનો ફાળો અવિસ્મરણીય રહ્યો છે. આજે પણ તેમના નામ સાથે જોડાયેલી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તેમની પ્રજાપ્રેમી દ્રષ્ટિની સાક્ષી આપે છે.

ભારતના રાષ્ટ્રીય એકીકરણના ઇતિહાસમાં પણ પાલનપુરના આ નવાબનું નામ ગૌરવપૂર્વક લેવામાં આવે છે. દેશ આઝાદ બન્યા પછી જ્યારે દેશી રજવાડાઓના વિલીનીકરણનો પ્રશ્ન ઊભો થયો, ત્યારે ઘણા રાજ્યોમાં મૂંઝવણ અને વિરોધ જોવા મળ્યો હતો. પરંતુ નવાબ તાલેમહંમદ ખાને દેશહિતને સર્વોપરી માની ભારત સંઘ સાથે જોડાવાનો નિર્ણય ઝડપથી લીધો. આ નિર્ણય તેમની રાષ્ટ્રનિષ્ઠા અને રાજકીય પરિપક્વતાનો પરિચાયક હતો. પાલનપુરનું ભારત સાથે શાંતિપૂર્ણ વિલીનીકરણ ઉત્તર ગુજરાતના રાજકીય ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના બની રહી.

૧૭ મે ૧૯૫૭ના રોજ માઉન્ટ આબુ ખાતે તેમના અવસાન સાથે પાલનપુરના એક સુવર્ણ યુગનો અંત આવ્યો. તેમ છતાં, તેમનો વારસો આજે પણ જીવંત છે. પાલનપુરની ગલીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, ઐતિહાસિક સ્મૃતિઓ અને લોકોના હૃદયોમાં તેમનું સ્થાન અડગ છે.

આજના સમયમાં જ્યારે રાજકારણ અને શાસન પ્રત્યે લોકોમાં નિરાશા અને અવિશ્વાસનો માહોલ જોવા મળે છે, ત્યારે નવાબ તાલેમહંમદ ખાન જેવા પ્રજાવાત્સલ્ય શાસકોનું સ્મરણ એક પ્રેરણારૂપ ઉદાહરણ બની રહે છે. તેમણે સાબિત કર્યું હતું કે સત્તા માત્ર શાસન માટે નહીં, પરંતુ સમાજના કલ્યાણ, સંસ્કૃતિના સંરક્ષણ અને ભવિષ્યના નિર્માણ માટે હોવી જોઈએ. પાલનપુરની ધરતી આજે પણ આ મહાન રાજવીના યોગદાનને ગૌરવભેર યાદ કરે છે.

- હિદાયત પરમાર